काठमाडाैं – सनातन हिन्दू संस्कृति, परम्परा र धर्मशास्त्रहरूमा आकाश दीपदान (आकाशमा वा बाँसको टुप्पामा बत्ती बालेर झुन्ड्याउने परम्परा) को अति उच्च धार्मिक, आध्यात्मिक तथा पौराणिक महत्व रहेको छ। यो विशेष गरी हिन्दूहरूको पवित्र महिना कार्तिक मास (विशेषतः कोजाग्रत पूर्णिमादेखि कार्तिक पूर्णिमा वा दीपावलीसम्म) मा आरम्भ गरिन्छ।

धार्मिक तथा पौराणिक कथा एवं पृष्ठभूमिशास्त्रहरूमा आकाश दीपदानको प्रसंग स्कंद पुराण, पद्म पुराण लगायतका ग्रन्थहरूमा पाइन्छ। यससँग जोडिएका मुख्य पौराणिक मान्यताहरू मध्ये विष्णु पूजा र दामोदर रूपको आराधना गरिन्छ ।  कार्तिक महिना भगवान विष्णुको ‘दामोदर’ स्वरूपलाई अतिप्रिय मानिन्छ। पौराणिक कथा अनुसार, यस महिनामा देवताहरू पनि प्रफुल्लित हुन्छन् र भगवान विष्णुको सामीप्य प्राप्त गर्न आकाश दीपदान गरिन्छ। मान्यता छ कि यसरी आकाशतर्फ फर्काएर दीप बाल्दा भगवान दामोदर र माता लक्ष्मी प्रसन्न हुनुहुन्छ।

पौराणिक मान्यता अनुसार, कार्तिक महिनामा पृथ्वी लोकमा अन्धकार बढेसँगै पितृहरू आफ्नो लोकबाट इहलोकमा आफ्ना सन्तानकहाँ आउने विश्वास गरिन्छ। उनीहरूलाई परलोकको मार्ग देखाउन, अन्धकारबाट उज्यालो तर्फ लैजान र उनीहरूको तृप्तिका लागि आकाश दीप बालिन्छ।  स्कंद पुराणमा भनिएको छ कि जसले पितृहरूको उद्देश्यले आकाश दीपदान गर्छन्, यदि उनका पितृहरू नरकमा परेका भए पनि उनीहरूले उत्तम गति (मोक्ष) प्राप्त गर्दछन्।

त्यसाे त अर्काे पौराणिक आख्यानमा उल्लेख भएअनुसार प्राचीनकालमा राजा धर्मनन्दनले विधिपूर्वक आकाश दीपदान गरेका थिए, जसको पुण्य प्रभावले उनी दिव्य विमानमा चढी विष्णुलोक प्राप्त गर्न सफल भएका थिए।

आकाश दीपदानकाे महत्व:

पाप नाश र पुण्य प्राप्ति: स्कंद पुराण अनुसार कार्तिक महिनाभर वा विशेष तिथिहरूमा आकाश दीपदान गर्ने मनुष्यका जीवनका सम्पूर्ण पाप नाश हुन्छन् र ठूलो पुण्य फल प्राप्त हुन्छ।

यो दीपदान गर्ने व्यक्तिले क्रूर यमराजको दर्शन गर्नुपर्दैन अर्थात् अकाल मृत्यु वा नरकको पीडा भोग्नुपर्ने डरबाट मुक्ति पाइने जनविश्वास छ।

कोजाग्रत पूर्णिमा वा तिहारको पूर्वसन्ध्यामा घरको आँगन वा कौसीमा आकाश दीप बाल्नाले घरमा धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको स्थायी बास हुन्छ र सुख-समृद्धि भित्रिन्छ।

कार्तिक महिनाको चिसो र निस्पट्ट अँध्यारोमा आकाशमा उड्ने चराचुरुङ्गी तथा अन्य जीवहरूले पनि बाटो पाऊन् र उनीहरूलाई सहज होस् भन्ने मानवीय तथा लोककल्याणकारी भावना पनि यसमा निहित छ।

आकाश दीपदान गर्ने विधि र प्रक्रियाः

नेपाली तथा भारतीय परम्परा अनुसार आकाश दीपदान गर्ने तरिका मध्ये बाँस वा खम्बा ठड्याउने जरूरी छ । घरको मूल आँगन, कौशी वा मन्दिरको अगाडि एउटा सीधा र अग्लो बाँस वा काठको खम्बा ठड्याइन्छ।  उक्त बाँस वा खम्बालाई विभिन्न रङ्गीचंगी कपडा, ध्वजा-पताका, फूल र कलशले सजाइन्छ।

बाँसको टुप्पोमा वा डोरीको सहायताले उकालो तान्न मिल्ने गरी एउटा सानो भाँडो वा मैनबत्ती/माटोको दीप राख्ने ठाउँ बनाइएको हुन्छ। यसमा हावा वा तुसारोबाट बत्ती ननिभोस् भनेर सुरक्षित गरिएको हुन्छ।