काठमाडाै‌ं –  कीर्तिपुरस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदानमा आज (९ कात्तिक २०८३) साँझ पाँच बजे लुम्बिनी लायन्स र सुदूरपश्चिम रोयल्स आमनेसामने हुँदै छन्। नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) को तेस्रो संस्करणको उद्घाटन खेलमा यी दुई टोली भेटिन लागेका हुन्। अघिल्लो संस्करणको फाइनलमा पनि यिनै टोली प्रतिस्पर्धी थिए, जसमा लुम्बिनीले उपाधि जितेको थियो। तर यसपटक प्रतियोगिताको महत्त्व उपाधिको प्रतिस्पर्धामा मात्रै सीमित छैन। अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद् (आईसीसी) को आधिकारिक मान्यता, निर्णय समीक्षा प्रणाली (डीआरएस), चर्चित विदेशी क्रिकेटरको सहभागिता र बढ्दो व्यावसायिक कारोबारले एनपीएलमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन ल्याएका छन्।

प्रतियोगिता सुरु हुनुअघि नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) ले करिब एक अर्ब ५० करोड रुपैयाँको समग्र आर्थिक कारोबार हुने अनुमान सार्वजनिक गरेको छ। विजेताले पाउने पुरस्कार बढाएर एक करोड ५० लाख रुपैयाँ पुर्‍याइएको छ। विश्व क्रिकेटका चर्चित खेलाडी विभिन्न टोलीमा अनुबन्धित भएका छन् भने कीर्तिपुरको मैदानमा दर्शक र प्रसारणका लागि नयाँ सुविधा थपिएका छन्। यी परिवर्तनले एनपीएलको व्यावसायिक आकार विस्तार भइरहेको देखाउँछन्।

एनपीएलले तेस्रो संस्करणमा पाएको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताको अर्थ के हो? डीआरएसले खेलमा के परिवर्तन गर्छ? विदेशी खेलाडीको उपस्थितिबाट नेपाली क्रिकेटरलाई के फाइदा हुन्छ? अनि डेढ अर्ब रुपैयाँको कारोबारले नेपाली क्रिकेटको अर्थतन्त्रबारे के बताउँछ? यी प्रश्नको उत्तरले एनपीएललाई प्रतियोगिताका रूपमा मात्र होइन, विकसित हुँदै गरेको व्यावसायिक क्रिकेट संरचनाका रूपमा बुझ्न सहयोग गर्छ।

एनपीएलमा के नयाँ छ ?

एनपीएलको पहिलो संस्करण २०८१ सालमा आयोजना भएको थियो। त्यसमा जनकपुर बोल्ट्सले उपाधि जित्यो भने सुदूरपश्चिम रोयल्स उपविजेता बन्यो। दोस्रो संस्करणमा लुम्बिनी लायन्स च्याम्पियन भयो र सुदूरपश्चिम फेरि फाइनलमा पराजित भयो। तेस्रो संस्करणमा पनि विराटनगर किंग्स, चितवन राइनोज, जनकपुर बोल्ट्स, कर्णाली याक्स, काठमाडौं गोर्खाज, लुम्बिनी लायन्स, पोखरा एभेन्जर्स र सुदूरपश्चिम रोयल्स गरी आठ टोली सहभागी छन्।

प्रतियोगिताको मूल संरचना परिवर्तन भएको छैन। प्रत्येक टोलीले अन्य सात टोलीसँग एक-एकपटक खेल्नेछ। यसरी लिग चरणमा २८ खेल हुनेछन्। अंकतालिकाका शीर्ष चार टोली प्लेअफमा पुग्नेछन्। पहिलो र दोस्रो स्थानका टोलीबीच पहिलो क्वालिफायर, तेस्रो र चौथो स्थानका टोलीबीच इलिमिनेटर तथा त्यसपछि दोस्रो क्वालिफायर हुनेछ। यी प्रतिस्पर्धाबाट फाइनलका दुई टोली छानिनेछन्। लिग, प्लेअफ र फाइनलसहित प्रतियोगितामा कुल ३२ खेल हुनेछन्।

क्यानले सार्वजनिक गरेको तालिकाअनुसार प्रतियोगिता ९ कात्तिकदेखि ५ मंसिरसम्म चल्नेछ। सबै खेल कीर्तिपुरस्थित एउटै मैदानमा हुनेछन्। डीआरएस लागू गर्ने निर्णयपछि खेलको समय भने परिमार्जन गरिएको छ। दुई खेल हुने दिन पहिलो खेल मध्याह्न साढे १२ बजे र दोस्रो खेल साँझ पाँच बजे सुरु हुनेछ। एक खेल मात्रै हुने दिन खेल पाँच बजे सुरु हुनेछ।

यसपटक प्रतियोगिताको ढाँचाभन्दा त्यसको सञ्चालन प्रणाली र व्यावसायिक हैसियतमा बढी परिवर्तन भएको छ। अघिल्ला संस्करणमा आधिकारिक टी-२० तथ्यांकमा गणना नहुने खेलहरू यसपटक त्यसमा समावेश हुनेछन्। अम्पायरको निर्णय पुनःपरीक्षण गर्न डीआरएस प्रयोग हुनेछ। विदेशी खेलाडी अनुबन्ध गर्ने दायरा बढाइएको छ भने प्रसारण अधिकारको व्यावसायिक मूल्य र पुरस्कार राशि पनि वृद्धि भएको छ।

आईसीसी मान्यताले के बदल्छ ?

यसपटक एनपीएलमा बनाएका रन र लिएका विकेट खेलाडीको आधिकारिक टी-२० करिअरको तथ्यांकमा गणना हुनेछन्। प्रतियोगिताको तेस्रो संस्करणका लागि आईसीसीले दिएको मान्यताको मुख्य अर्थ यही हो। क्यानले सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार प्रतियोगिताका सबै खेलले आधिकारिक टी-२० हैसियत पाएका छन्। अघिल्ला दुई संस्करणमा खेलाडीले गरेको प्रदर्शन भने यसरी आधिकारिक टी-२० तथ्यांकमा समावेश हुँदैनथ्यो।

यसको अर्थ बुझ्न आधिकारिक टी-२० र टी-२० अन्तर्राष्ट्रियबीचको भिन्नता थाहा पाउनुपर्छ। एनपीएलमा कुनै नेपाली खेलाडीले शतक बनायो भने त्यो उसको आधिकारिक टी-२० करिअरमा गणना हुन सक्छ। तर त्यसलाई नेपाली राष्ट्रिय टोलीबाट बनाएको टी-२० अन्तर्राष्ट्रिय शतक मानिँदैन। टी-२० अन्तर्राष्ट्रिय राष्ट्रिय टोलीहरूबीच हुने खेल हो भने एनपीएल विभिन्न फ्रेन्चाइज टोलीबीचको घरेलु प्रतियोगिता हो।

आईसीसीको मान्यताअनुसार यो स्वीकृति तेस्रो संस्करणका लागि हो। आगामी सबै संस्करणले स्वतः यही हैसियत पाइसकेको मान्नु हुँदैन। यससँगै खेलाडी छनोट, अनुबन्ध र प्रतियोगिता सञ्चालनमा अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटका निर्धारित व्यवस्थाहरू पालना गर्नुपर्ने हुन्छ।