हिन्दू धर्मावलम्बीको महत्वपूर्ण पितृकार्य सोह्र श्राद्ध (पितृपक्ष) यस वर्ष असोज ११ गतेदेखि सुरु हुँदैछ। आश्विन अर्थात् असोज कृष्ण पक्षलाई पितृपक्ष भनिन्छ। शास्त्रीय रूपमा यसलाई पार्वण वा महालय श्राद्ध भनिए पनि सामान्य बोलचालमा ‘सोह्र श्राद्ध’ भन्ने गरिन्छ।

पितृपक्षमा दिवंगत पितृको तिथिलाई आधार मानेर श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान गर्ने धार्मिक परम्परा छ। परम्पराअनुसार पितातर्फका तीन पुस्ता र मातातर्फका तीन पुस्तालाई पिण्ड अर्पण गर्ने चलनसमेत रहेको छ।

यस वर्ष असोज ११ गते आइतबार प्रतिपदा श्राद्धबाट सोह्र श्राद्ध सुरु भई असोज २४ गते शनिबार औँसी श्राद्धसँगै समापन हुनेछ।

कुन तिथिको श्राद्ध कहिले ?

असोज ११ गते, आइतबार — प्रतिपदा श्राद्ध (सोह्र श्राद्ध आरम्भ)
असोज १२ गते, सोमबार — द्वितीया श्राद्ध
असोज १३ गते, मंगलबार — तृतीया श्राद्ध
असोज १४ गते, बुधबार — चतुर्थी श्राद्ध
असोज १५ गते, बिहीबार — पञ्चमी/षष्ठी श्राद्ध
असोज १६ गते, शुक्रबार — सप्तमी श्राद्ध
असोज १७ गते, शनिबार — अष्टमी श्राद्ध
असोज १८ गते, आइतबार — नवमी श्राद्ध (मातृनवमी)
असोज १९ गते, सोमबार — दशमी श्राद्ध
असोज २० गते, मंगलबार — एकादशी श्राद्ध
असोज २१ गते, बुधबार — द्वादशी श्राद्ध (मघा श्राद्ध)
असोज २२ गते, बिहीबार — त्रयोदशी श्राद्ध
असोज २३ गते, शुक्रबार — चतुर्दशी श्राद्ध (शस्त्रादिबाट निधन भएकाहरूको श्राद्ध)
असोज २४ गते, शनिबार — औँसी श्राद्ध (सर्वपितृ अमावस्या तथा सोह्र श्राद्ध समापन)

पूर्णिमा तिथिमा मृत्यु भएकाको श्राद्ध कहिले?

पूर्णिमा तिथिमा पिताको देहान्त भएको अवस्थामा श्राद्ध गर्ने विषयमा विभिन्न परम्परा र पञ्चाङ्गअनुसार फरक अभ्यास पाइन्छ। केही परम्परामा पूर्णिमा तिथिको श्राद्ध भाद्र शुक्ल पूर्णिमामै गर्ने उल्लेख पाइन्छ भने कतिपय धार्मिक परम्परामा पितृपक्ष सुरु भएपछि त्यसको विधिअनुसार श्राद्ध गर्ने चलन छ।

पितृपक्षको औँसी अर्थात् सर्वपितृ अमावस्या भने आफ्ना ज्ञात तथा अज्ञात सबै पितृको सम्झना र श्राद्धका लागि विशेष दिन मानिन्छ। कुनै पितृको श्राद्ध तिथि थाहा नभएको अवस्थामा वा निर्धारित तिथिमा श्राद्ध गर्न नसकिएको अवस्थामा यस दिन श्राद्ध, तर्पण र दान गर्ने परम्परा छ।

त्यसैले पूर्णिमा तिथिमा दिवंगत भएका व्यक्तिको श्राद्धको ठ्याक्कै दिन परिवारले मान्ने परम्परा, स्थानीय पञ्चाङ्ग र पुरोहितको परामर्शअनुसार निर्धारण गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

श्राद्ध भनेको केवल पिण्डदान मात्र होइन

‘श्राद्ध’ शब्द नै श्रद्धासँग जोडिएको मानिन्छ। पितृपक्षको मुख्य उद्देश्य दिवंगत पूर्वजप्रति श्रद्धा, सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्नु हो। यस क्रममा तर्पण, पिण्डदान, भोजन तथा दान गर्ने धार्मिक परम्परा छ।

विधिविधानअनुसार श्राद्ध गर्न सम्भव नभएका व्यक्तिले पनि आफ्नो क्षमताअनुसार जरूरतमन्दलाई भोजन गराउने वा खाद्यान्न तथा आवश्यक सामग्री दान गर्न सक्ने धार्मिक मान्यता छ। चामल, दाल, पीठो, घिउ, गुड, नुन, फलफूल, तरकारी तथा कपडालगायत सामग्री दान गर्ने चलन छ।

धार्मिक परम्परामा दानको मात्रा भन्दा श्रद्धा र सामर्थ्यलाई महत्व दिइन्छ। आफ्नो आर्थिक क्षमताभन्दा बढी खर्च गर्ने वा ऋण लिएर कर्मकाण्ड गर्नुपर्ने बाध्यता नरहेको बताइन्छ।

पितृपक्षमा के गर्ने?

पितृपक्षमा पूर्वजको स्मरण गर्दै आफ्नो क्षमताअनुसार दान–पुण्य गर्ने, निर्धारित तिथिमा तर्पण तथा पिण्डदान गर्ने र जरूरतमन्दलाई भोजन गराउने परम्परा छ।

यस अवधिमा कतिपय परिवारले गाई, कुकुर तथा पशुपक्षीलाई भोजन गराउने चलन पनि पालना गर्छन्। मन्दिरमा भोजन वा आवश्यक सामग्री दान गर्ने, खानपानमा संयम अपनाउने तथा झुट, छलकपट र अनावश्यक विवादबाट टाढा रहने धार्मिक मान्यता छ।

पूर्वजको स्मरणसँगै पशुपक्षी तथा अन्य जीवप्रति दया र करुणा देखाउनुपर्ने सन्देश पनि पितृपक्षको परम्परासँग जोडिएको छ।

पितृपक्षमा के नगर्ने?

धार्मिक मान्यताअनुसार पितृपक्षलाई पितृको स्मरण र श्राद्धका लागि समर्पित अवधि मानिने भएकाले विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेशजस्ता मांगलिक कार्य नगर्ने परम्परा छ।

कतिपय परिवारले यस अवधिमा नयाँ घर, सवारीसाधन वा अन्य ठूला सामग्री खरिद गर्नसमेत टार्ने गर्छन्। खानपानमा पनि सात्त्विकता अपनाउने र मांसाहार तथा मदिराबाट टाढा रहने धार्मिक परम्परा रहेको छ।

तर यी अभ्यास परिवार, समुदाय, क्षेत्र र धार्मिक परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छन्। त्यसैले श्राद्धको तिथि वा विधिबारे अन्योल भए स्थानीय पञ्चाङ्ग तथा जानकार पुरोहितसँग परामर्श गर्नु उचित हुन्छ।